‘De geschiedenis van stilte is centraal in de geschiedenis van vrouwen.’ – Rebecca Solnit

Een belangrijke Leidse stem in het doorbreken van deze stilte is Joosje Bosch (1996). Bosch is illustrator en grafisch ontwerper maar zoals het een millennial betaamt, wordt zij niet gebonden door deze categorieën. Twee jaar geleden richtte ze kunstcollectief ROEM op met als doel een plek te creëren in Leiden waar ook jonge kunstenaars zich kunnen ontwikkelen. Solnit (1968) is een bekroonde schrijfster en feministische denker. Voor haar is stilte doorbreken het belangrijkste wapen. Stilte en machteloosheid gaan hand in hand schrijft ze in haar essay Silence is Broken: Further Reports From The Feminist Revolutions.

Bosch omschrijft zichzelf als: ‘activist die door haar werk op een toegankelijke manier mensen bewust wil maken van problemen in de maatschappij.’ Terugkerende thema’s in haar werk zijn lichamelijke autonomie en het doorbreken van taboes. 

De politieke claim op gelijke rechten is altijd gepaard gegaan met kunst. Tijdens de kiesrechtstrijd in de eerste feministische golf waren posters, geweven banieren en het creëren van spektakel voor vrouwen een manier om een plek voor zichzelf te claimen in de publieke ruimte waar zij juridisch van waren uitgesloten. Het medium en boodschap zijn afhankelijk van de tijd en de context waarin de activisten leefden. In de Tweede Feministische Golf gebruikten vrouwelijke kunstenaars en activisten hun lichaam zelf als canvas. Zij schreven de roep om autonomie letterlijk op hun buik. Vrouwelijke kunstenaars waren verantwoordelijk voor de innovatie in avantgarde bewegingen en weigerden de positie van passieve muze. Wat zegt het werk van Bosch over het feministisch activisme van deze tijd en hoe komt dit tot uiting in haar kunst?  

Net als haar grote idool Frida Kahlo haalt Bosch veel inspiratie uit haar persoonlijke ervaringen en de realiteit waarin in vrouwen nog steeds met andere verwachtingen te maken krijgen dan mannen. Een mooi voorbeeld is haar I C V (lees: I see V) project waarbij ze op Instagram foto’s deelt van vulva vormen die ze tegenkomt in haar dagelijks leven. Een kleine selectie: een bakje hummus, de binnenkant van een mandarijn, twee verbrande broodjes, een boom of een augurk. 

Dit project resulteerde uiteindelijk in het Vulvabet, met vulva vormen in objecten van A-Z. Ook hier zit de humor hem in de alledaagsheid van de gekozen objecten. Deze hedendaagse invulling doet denken aan het iconische kunstwerk The Dinner Party (1979) van Judy Chicago, waarin belangrijke vrouwen uit de geschiedenis aan een tafel plaatste, dat door critici werd weggezet als ‘keramische 3D pornografie’. De herwaardering voor vulva centrische kunst past in de een bredere trend waarin oudere feministische kunstenaars opnieuw worden ontdekt. Wel is er kritiek op de automatische connectie met vrouwelijkheid door een minder normatief beeld van gender. 

Dezelfde Judy Chicago werkte eerder dit jaar samen met een collectie voor DIOR dat nu onder de creatieve leiding staat van feministe Maria Grazia Chiuri. Het stigma rondom vulva’s en de censurering van vrouwelijk naakt heeft nieuwe relevantie door censuur van sociale media platformen. Naast een inperking van de vrijheid van vrouwen draagt dit ook bij aan de onrealistische verwachtingen van vrouwen over hun lichaam. Bosch zet zich hier ook tegen af door de diversiteit van haar vrouwelijke personages. Ze hebben lichaamshaar, buiken en in recente werken speelt culturele diversiteit een steeds grotere rol. 

Een terugkerend thema in het werk van Bosch is de lichamelijke autonomie van vrouwen en de normalisering van seksueel geweld tegen vrouwen. In het werk Lost My Faith In The System en Grijp Graaier staan mannen centraal die ondanks beschuldigingen van verkrachting, aanranding en seksisme hoge machtsposities bekleden. Dat dit structureel plaatsvindt heeft social media campagne #MeToo de afgelopen jaren al aangetoond. Ook aan het einde van 2019 werd in Leiden de stad opgeschrikt door enkele publieke aanvallen op vrouwen. Het verschil tussen mannen en vrouwen in hoe veilig zij zich voelden op straat werd toen pijnlijk duidelijk. 

Een voorbeeld van hoe Bosch dit vorm geeft is haar print van de afgebeelde Amerikaanse opperrechter Brett Kavanaugh. Bosch noemt hem ‘een symbool is van een groep mannen voor wie gendergelijkheid een bedreiging is.’ Bosch heeft vervolgens haar print verspreid door de straten van Leiden in een ouderwetse postercampagne. Haar esthetiek is herkenbaar. Speelse contemporaine verwijzingen zoals de Supreme hoodie en de met roze doordrenkte achtergrond die nooit mierzoet wordt. Oude en nieuwe tactieken komen samen om een probleem aan de kaak te stellen dat te verschrikkelijk maar ook gewoon voor woorden is.

Die groteske tegenstelling komt ook in Grijp Graaier naar voren. Donald ‘Grab them by the pussy’ Trump wordt vergezeld door onder andere Prince Andrew in een grijpmachine en zo zijn de machtsverhoudingen omgedraaid. De wereld is niet langer hun speelveld maar nu zijn zij ‘fair game.’ Amerikaanse denker Rebecca Solnit publiceerde eerder deze maand een essay in de Guardian over wat zij leerde van jonge feministen. Het is volgens haar een mythe dat wijsheid met de jaren komt. Jonge mensen stellen meer eisen, zijn minder bereid tot compromissen of te geloven dat iets onmogelijk is. Dat het feminisme steeds opnieuw uitgevonden wordt is dus haar kracht. Die vernieuwing en evolutie is goed vertegenwoordigd in het werk van Bosch. 

De boodschap van Grijp Graaier en Equality is direct en wil een reactie uitlokken. Tegelijkertijd landt de klap zachtjes, mannen zijn bij haar niet de vijand maar een mogelijke bondgenoot. Dit is kenmerkend voor de nieuwe generatie feministen die veel heeft gewonnen door het activisme uit het verleden. Radicaal feministische kunstenaar Valerie Solanas met haar SCUM (Society For Cutting Up Men) Manifesto uit 1967 ligt ver achter ons. Ondanks de sluimerende woede en verontwaardiging in haar werk wil Bosch niet dat we bitter worden of ons in kampen gaan opdelen.

Rosanne Schot

Rosanne Schot

HISTORICUS, DIGITAL ART

Andere berichten

leidsCement
maart 31, 2020
Sophie Jansen
maart 31, 2020
leidsCement
maart 30, 2020