75 jaar bevrijding is het thema van 4 en 5 mei dit jaar. Door de coronacrisis kunnen we niet bij elkaar komen om dit te herdenken en te vieren. Digitaal herdenken biedt een alternatief om de traditie voort te zetten en de geplande programma’s op een andere manier naar de huiskamer te brengen. Voor leidsCement vroeg Rosanne Schot enkele Leidse organisatoren om te reflecteren op de nieuwe vorm en wat zij belangrijk vinden aan het thema 75 jaar bevrijding. 

Stichting Herdenking Jodenvervolging Leiden
Stichting Herdenking Jodenvervolging Leiden had initieel geen plannen om iets online te verzorgen totdat het idee ineens opkwam volgens voorzitter Truus de Haan. De Haan vindt het belangrijk om bij het herdenken: ‘Niet alleen naar het verleden kijken met een gevoel van melancholie maar ook een reden om te kijken naar hoe je nu omgaat met ‘vreemden’ of wie we in de maatschappij zien als anderen. Als je niet herinnert dat kan je ook niets van leren en dan kan deze ellende zo weer op de stoep staan.’  Sinds de jaren ‘90 is de stichting actief in samenwerking tussen de kerkgenootschappen en de Joodse gemeente in Leiden. Normaliter wordt er een herdenking georganiseerd in de Marekerk met een spreker onder begeleiding van Joodse muziek. Elk jaar wordt er een selectie van ongeveer 50 namen gemaakt om zo in 6 jaar alle namen een keer te noemen van de vermoorde stadsgenoten. De namen staan centraal want: Zolang een naam wordt genoemd, is iemand niet vergeten. Doordat een aanwezige de naam van haar neef miste werd een nieuw onderzoek opgezet.

Twee onderzoekers zochten in archieven naar de onderduikers die vanuit Leiden zijn verraden, weggevoerd en vermoord maar die niet zelf uit Leiden kwamen. Zo werden er ongeveer 65 onderduikers gevonden van wie de namen nog niet eerder bekend waren. Nu heeft de stichting in een video waarin deze ‘nieuwe’ namen genoemd worden opgenomen. De Haan heeft al veel positieve reacties gekregen en denkt dat de behoefte bij veel mensen om te herdenken niet anders is dan andere jaren.    

Open Joodse Huizen
Organisator van Open Joodse Huizen en geschiedenisstudent Elisa Hendriks herkent die behoefte: ‘Ik denk dat er veel behoefte is aan nieuwe verhalen en Leidse verhalen die je nog niet kent. Dat brengt zo’n grote gebeurtenis dichterbij huis en dat heeft een bepaalde aantrekkingskracht. Ook helpt het dat je een beeld hebt waar je aan kan denken in die twee minuten stilte.’ Open Joodse Huizen zou dit jaar voor de derde keer georganiseerd worden in Leiden en bracht een divers publiek op de been. De stichting verbindt namen en locaties aan een verhaal van een Leidenaar. Het was niet mogelijk om het gehele programma online te verplaatsen dus is er een selectie gemaakt

Dit jaar hebben ze als alternatief een livestream op Facebook op 3 en 4 mei. Op 3 mei staat Kathleen Brandt op het programma die vanuit haar huiskamer vertelt over de Leidse jaren van joodse verzetsheld George Maduro. Hendriks zelf interviewt Sanderien de Jong op 4 mei over de mysterieuze tweelingbroer van Loe de Jong die ondergedoken zat in Leiden, Sally de Jong. Hendriks hoopt dat de interactie die er mogelijk is via de livestream toch een bijzondere verbinding oplevert van huiskamer naar huiskamer.

Erfgoed Leiden
Susan Suer, hoofd educatie van Erfgoed Leiden, kijkt elk jaar de naar herdenking op de Dam, een traditie die ze heeft overgenomen van haar ouders. In het kader van 75 jaar bevrijding organiseert ze voor Erfgoed Leiden op 7 mei een online thema-avond over de schaduwzijde van de bevrijding. Toevalligerwijs behandelen beide historici verhalen over de onderbelichte ervaringen van vrouwen zoals de moffenmeiden in Noordwijk (Koen Marijt) en de Canadezen op kasteel Poelgeest (Ruurd Kok). Volgens Suèr zijn de schaduwkanten van de bevrijding nog steeds onderbelicht: ‘Onder historici is al meer onderzoek gedaan vanuit bijvoorbeeld gender- en koloniaal perspectief. Maar deze kant is aan het bredere publiek meestal niet zo bekend. Veel mensen blijven de bevrijding toch vooral associëren met historische voertuigen, feest en opluchting. Nu, 75 jaar later, is het tijd voor de nuance’. Daarnaast kun je op een nieuwe app luisteren naar verhalen die zich achter de gevels van Leiden hebben afgespeeld. Op deze manier kun je leren over de verzetsgroepen die actief waren of de oorlog bezien vanuit het perspectief van een kind.

Dit is slechts een greep in de alternatieven voor de gebruikelijke herdenkingen. Door de crisis is digitaal herdenken in een stroomversnelling geraakt en is er veel materiaal online toegankelijk gemaakt. Mogelijk neemt dit in de komende jaren een belangrijkere rol in in onze herdenkingen. Het creëren van ruimte door het oplezen van de namen en luisteren naar de verhalen van hen die herdacht worden maken het verleden tastbaar. Door de abstracte gruwelen van de oorlog persoonlijk te maken blijft herdenken relevant voor elke nieuwe generatie.

Rosanne Schot

Rosanne Schot

HISTORICUS, DIGITAL ART

Andere berichten

Anne van den Dool
oktober 31, 2022
Anne van den Dool
september 19, 2022
Anne van den Dool
augustus 10, 2022