De Leidse politiearchieven uit de Tweede Wereldoorlog hebben tot 2020 altijd achter slot en grendel gezeten. Maar met Dossier071 heeft Erfgoed Leiden deze nu openbaar gemaakt: een gigantisch dossier waar alle gebeurtenissen uit de oorlog, van klein tot groot, in beschreven staan. Erfgoed Leiden vroeg stadsgezelschap PS|theater om één van deze verhalen aan het grote publiek te vertellen. Zo werd theatervoorstelling ‘De affaire Nanna’ een feit. Wij spraken Pepijn Smit, aristiek leider van PS|theater en regisseur van De affaire Nanna.

LeidsCement: Zou je kort iets kunnen vertellen over De affaire Nanna?

Pepijn: ‘Het verhaal speelt zich af in 1944. Een vrouw, Maria Arnoldus, wordt op de Oude Vest neergeschoten. De kogel gaat door haar wang en ketst af op haar kies. De dader is nooit gevonden, wel is er een briefje achtergelaten waar ‘Loon voor laf verraad’ op staat. Wij zijn onze tanden in deze zaak gaan zetten omdat er iets opmerkelijks aan is. Maria is getrouwd met een Dubbeldeman: de belangrijkste verzetsfamilie van Leiden en ondertussen papt zij aan met een Duitse officier.

Wij zijn deze zaak gaan uitzoeken en we hebben ons hierin behoorlijk verloren. Maar we zijn een dader op het spoor! Over deze hele zoektocht, hoe we hebben geprobeerd grip te krijgen op wie Maria was, wat dat briefje te betekenen had en wie de dader zou zijn geweest, daar gaat de voorstelling over die we op 18 en 19 december online gaan spelen. En daar heb ik heel veel zin in.’

De politiearchieven staan vol staan met gebeurtenissen, hoe ontstond het idee om specifiek dit verhaal te vertellen?

‘Dit was hét verhaal dat de archivarissen van Erfgoed Leiden ook al snel was opgevallen. Vooral omdat er in het politiearchief rondom deze moordzaak een stapeltje liefdesbrieven was gevonden die de officier naar Maria had verstuurd. Dat vind je niet zo snel in een politiearchief. En ja, als je als theatermaker een stapel liefdesbrieven, een moordzaak en een vrouw met twee persoonlijkheden voor je krijgt, dan kan je daar wel wat mee natuurlijk.’

PS|theater is het stadsgezelschap van Leiden, hoe past deze voorstelling bij die identiteit?

‘We baseren ons altijd op verhalen die in Leiden leven. Dit is niet de eerste keer dat we teruggaan naar verhalen van eerder, omdat we er echt in geloven dat de stad gebouwd is op de schouders van het verleden. Dit is natuurlijk een mooi en spannend verhaal, maar het zegt ook iets over het nu. Zo zegt het iets in hoeverre wij als theatermakers op zoek gaan naar een waarheid van 75 jaar geleden. We hebben ons ook wel eens afgevraagd waarom we dit zo graag willen weten. Waarom verliezen we ons zo in iets waarvan de hoofdrolspelers al lang overleden zijn?’

Jullie zijn echt op zoek gegaan naar de waarheid, in hoeverre ben je bij deze waarheid gebleven met het maken van de voorstelling?

‘Als theatermaker heb je natuurlijk best wel de neiging om ergens een flinke interpretatie op los te laten en iets op een andere manier te vertellen zodat het interessant is voor het publiek. Maar de onderzoeksfase was erg tof en we hebben allerlei mensen gesproken rondom deze zaak. Zo zijn we naar het Nederlands Forensisch Instituut en het LUMC gegaan om uit te zoeken of daar nog iets in de archieven te vinden was. We hebben ook met een Officier van Justitie gesproken en zij floot ons echt direct terug. Ze zei dat we alleen maar aan het interpreteren waren, terwijl wij dachten dat we een heel zuiver onderzoek aan het doen waren. Uiteindelijk zijn we natuurlijk theatermakers en moeten we het verhaal op een bepaalde manier naar ons toe trekken. Maar het is wel interessant om te zien hoe anders je naar zo’n zaak kijkt wanneer je het vanuit het theaterperspectief doet ten opzichte van andere disciplines.’

Gaan jullie vaker voor voorstellingen in gesprek met betrokkenen en deskundigen uit andere disciplines?

‘Ja dat is wel echt onze manier van werken, dat we een thema heel breed uitzetten en zoeken naar verhalen van mensen die er professioneel of privé bij betrokken zijn. Zo hebben we ook gezocht naar de nabestaanden van de hoofdrolspelers. We hebben een aantal nabestaanden kunnen vinden maar zij wisten ook niks van dit verhaal af, wat wij ook wel weer opmerkelijk vonden. Je zou verwachten dat als je oma een gat in haar wang heeft of een litteken, dat je dan wel weet wat daarachter zit. Maar het is kennelijk na de oorlog zo weggedrukt, dat werd niet besproken. Dat sterkte ons ook wel weer om op zoek te gaan naar wat daarachter gezeten heeft.’

De grote vraag van de voorstelling is natuurlijk: Was Maria een moffenmeid of een verzetsheldin? Deze labels liggen ver uit elkaar en dit lijkt in eerste opslag te veronderstellen dat het ene het ander per definitie uitsluit. Hoe kijk jij hier tegenaan?

‘Het is natuurlijk de vraag of het zo zwart/wit was. Wij hebben gelukkig geen oorlog meegemaakt, maar je kan je voorstellen dat die werelden helemaal niet zo gescheiden waren. Ik ga natuurlijk niks verklappen maar we zijn er wel achter gekomen welk van de twee gedaantes Maria aannam. Waarom zullen we nooit te weten komen.

Als je terugkijkt naar het hele proces, wat was voor jullie de grootste uitdaging?

‘De grootste uitdaging voor onszelf was om het onderzoek los te laten en er daadwerkelijk een voorstelling van te gaan maken. Het is echt verslavend om maar door te blijven zoeken, vooral omdat je het echte antwoord nooit gaat vinden. Net zoals een goede krimi verslavend is, werd ook het onderzoeken een verslaving. Maar volgens mij is het gelukt om hier iets moois van te maken!’

‘De affaire Nanna’ is online te bekijken op 18 & 19 december. Kijk hier voor meer informatie en tickets.

Elly Jousma

Elly Jousma

Andere berichten

Anne van den Dool
oktober 31, 2022
Anne van den Dool
september 19, 2022
Anne van den Dool
augustus 10, 2022