‘Het vangnet is soms meer een visnet’.

Het begon allemaal bij een documentaire. Deze zette Jurrien van Rheenen aan om zich te verdiepen in het socialezekerheidsstelsel en de bijstand. In samenwerking met CC Amstel en Theater de Generator heeft zij het stelsel onder de loep genomen en de verhalen gebundeld tot een voorstelling. Op 10, 11 en 12 maart speelt Het Gesprek in Theater De Generator. Wij spraken Jurrien over het onderzoek, de voorstelling en het socialezekerheidsstelsel.

LeidsCement: Hoe zijn jullie op het idee gekomen om een theatervoorstelling te maken met als onderwerp het socialezekerheidsstelsel en de bijstand?

Jurrien: “Een tijd geleden keek ik Tegenprestatie, een documentaire over de effecten van de Participatiewet en de daaraan gekoppelde tegenprestatie. In die documentaire volg je gemeenteambtenaren die interviews afleggen met mensen die een aanvraag hebben gedaan voor een uitkering. Ik zag de bijstand eigenlijk altijd als een soort vangnet, een financieel vangnet die voor mij als zzp’er nooit heel ver van me afligt. Maar door die documentaire voelde ik heel duidelijk dat de bijstand helemaal geen vangnet meer is. Ik zag dat er eigenlijk niet wordt geluisterd naar je persoonlijke verhaal; waarom je daar terecht bent gekomen, waar je vandaan komt en wat op dat moment je situatie is. Ik ging me toen heel erg afvragen wat daar nou precies is misgegaan en dit ben ik toen samen met tekstschrijver Tirza Gevers uit gaan zoeken. We zijn toen in gesprek gegaan met mensen die een aanvraag hebben gedaan, met klantmanagers, activisten, gemeenteraadsleden, medewerkers van welzijnsorganisaties en juristen. Zo hebben we geprobeerd een idee te krijgen van wat de status is van het socialezekerheidsstelsel en de bijstand, maar ook hoe het is om als klantmanagers dat beleid uit te moeten voeren, terwijl je het op persoonlijk vlak misschien helemaal niet eens bent met het beleid.”

Jullie zijn dus in gesprek gegaan met zoveel mogelijk individuen en groepen die zich verhouden tot het socialezekerheidsstelsel en de bijstand. Wat is je uit deze gesprekken het meest bijgebleven?

Jurrien: “Eén ding wat me erg is bijgebleven is dat iemand die arbeidsongeschikt was verklaard, mij vertelde dat diegene dat nooit besprak met vrienden, omdat zij daar niet over willen praten. Ik vroeg toen: waarom willen ze dat niet? En toen zei diegene: ‘ik denk dat mensen er niet tegen kunnen als ze zien dat het leven niet maakbaar is, dat ze dat het liefste negeren.’ Dat is me zo bijgebleven. Want als ik naar de politiek kijk, dan herken ik dat beeld ook. We zetten armoede best wel weg, het is zogenaamd ‘je eigen schuld’ als je daarin terecht komt. De situatie wordt nauwelijks erkend. Er heerst zo erg een beeld dat je alles kan doen, en we zijn zo geïndividualiseerd in het maatschappelijke leven, dat we misschien inderdaad gewoon niet wíllen zien dat het leven in heel veel gevallen totaal niet maakbaar is. Iedereen kan ziek worden of een ongeluk krijgen.”

Wat was voor jullie de grootste uitdaging om Het Gesprek vorm te geven?

Jurrien: “Omdat we met zoveel verschillende mensen hebben gesproken, hebben we ook super veel verhalen gehoord. En iedereen heeft natuurlijk ook wel een ander verhaal. Het was echt een uitdaging om daarin keuzes te maken: wat gaan we gebruiken? Als maker blijf ik namelijk dicht bij het materiaal wat mensen mij vertellen. Zo probeer ik echt bij de realiteit te blijven. Met alle informatie had ik wel een voorstelling van acht uur kunnen maken dus er moesten echt keuzes gemaakt worden.”

Wat denk je, na het onderzoek, dat het grootste probleem is met betrekking tot het socialezekerheidsstelsel in Nederland?

Jurrien: “In mijn opzicht bestaat het socialezekerheidsstelsel eigenlijk niet meer. Je krijgt namelijk zoveel verplichtingen en je wordt zo erg gecontroleerd. Ik vind dat echt problematisch. Het stelsel is daarnaast puur gefocust op mensen naar werk begeleiden: er zit een soort grote motor achter die mensen naar werk ‘duwt’. Natuurlijk is dit niet voor iedereen een even groot probleem, maar voor sommigen is dit door hun persoonlijke situatie totaal niet waar ze behoefte aan hebben. Het ‘vangnet’, is dan meer een visnet, want je krijgt ook te weinig geld. Dus als je er langer in zit beland je echt in armoede. Dit brengt weer nieuwe schulden en problemen met zich mee. Je komt vast te zitten. Ik denk dat de mindset die we met zijn allen hebben hier een grote rol in speelt. Ergens is een nieuw beeld ontstaan sinds die eerste bijstandswet van Marga Klompé, waar het recht op inkomen centraal stond. We zien inkomen blijkbaar niet meer als recht: het is een gunst geworden om inkomen te hebben, áls je maar dit, dit en dat doet.

Ik kwam er ook achter hoe belangrijk wetten zijn: hoe wetten worden geformuleerd en worden veranderd. Ik denk dat veel mensen dit onderschatten. Als je de Participatiewet leest, dan vraag je je echt af hoe deze zo is geworden, maar dit gebeurt natuurlijk in stapjes. Daarnaast hangt het er ook echt vanaf in welke gemeente je woont hoe streng het stelsel is. Als je in een hele rechtse gemeente woont ben je eigenlijk gewoon de lul.”

Jullie hebben onderzoek gedaan in Leiden en Amsterdam. Heb je ook een verschil gemerkt tussen deze gemeenten?

Jurrien: “We hebben niet alleen onderzoek in Amsterdam en Leiden gedaan, maar ook bijvoorbeeld in Nieuwegein. Maar een groot verschil is wel dat je in Amsterdam veel extra subsidiemogelijkheden hebt, die er in Leiden niet meer zijn. Dus dit maakt het leven van individuele uitkeringsgerechtigden wel echt anders. Maar het verschilt dus ook erg per ambtenaar. De een voert de wet een stuk strenger uit dan de ander. De mensen die ik heb gesproken van Gemeente Leiden waren redelijk los hierin. Maar de Gemeente Amsterdam heeft geweigerd om mee te werken. Ze wilden alleen meewerken als we de voorstelling zouden verplaatsen tot na de Gemeenteraadsverkiezingen. Ik heb toen aangegeven dat dat zeker geen mogelijkheid is voor ons. Ik vond dit wel erg bijzonder. Het is gewoon een voorstelling, hoe gevaarlijk zijn we?”

Klik hier voor tickets en meer informatie!

Elly Jousma

Elly Jousma

Andere berichten

Anne van den Dool
oktober 31, 2022
Anne van den Dool
september 19, 2022
Anne van den Dool
augustus 10, 2022