De Matthäus-Passion is één van de bekendste werken van Johann Sebastian Bach. Het bezingt het evangelie volgens Mattheus en wordt sinds 1727 elk jaar rond pasen op allerlei plekken ter wereld uitgevoerd, maar in Nederland toch wel vaakst en op de meeste locaties. We spraken de Leidse Johannes Leertouwer, die op 13 april de Matthäus dirigeert in de Marekerk. 

Als ex-Zuid-Limburger verbaas ik me elke keer weer over de bijna hype-achtige toestanden rond de Matthäus in Noord-Nederland. Waarom is dit stuk zo populair denk je?

‘Het is boven de rivieren bij mensen met een protestantse achtergrond waarschijnlijk net zo populair als carnaval onder de rivieren! Zonder gekheid: eigenlijk is het een wonder dat zoveel mensen er eeuwen nadat het stuk geschreven is nog steeds zo door worden aangesproken. Maar aan de andere kant behoort het ook wel tot de allermooiste muziek die ooit is geschreven. Het gaat over liefde en schuld, over pijn, verdriet en rust. Dat zijn gevoelens die iedereen heeft, en tijd om over die gevoelens in je eigen leven na te denken, kan je uit je dagelijkse beslommeringen trekken. In het dagelijks leven lijkt het alsof boosheid en verdriet op dit moment bij veel mensen de boventoon voeren. Deze muziek laat je voelen dat er ook meer schakeringen zijn, andere emoties. Het is ook een mooi ritueel, om samen zoveel tijd door te brengen. En het bijzondere is: je bent er niet klaar mee na één keer. Mooie schilderijen wil je ook vaker zien, omdat ze je steeds opnieuw raken. Zo is het ook met luisteren naar dit stuk, je wil het gewoon ieder jaar weer horen.’

Je leidt op een bijzondere manier: niet als klassiek dirigent, maar vanaf de eerste viool. Hoe werkt dat multitasken (tegelijk viool spelen en dirigeren), maak je het jezelf en het orkest dan niet extra moeilijk?

‘Voor het publiek staan tien zangers met om hen heen en achter hen twee orkesten. Twee kwartetten van sopraan, alt, tenor en bas helemaal vooraan, en iets verder naar achteren Christus en Evangelist, midden in het ensemble. Het lijkt alsof ze jou als luisteraar toezingen. Ze zingen ook elkaar toe. De twee kwartetten zingen samen als koren en soms doet een van de zangers een stap naar voren en zingt dan een solo, steeds in samenspraak met wisselende instrumenten. Er is geen dirigent. Of misschien beter gezegd: ik leid de uitvoering wel vanaf de eerste viool, maar telkens wijst ik een andere dirigent aan. Dat volgt uit de muziek; wie zingt voert aan, wie meespeelt ondersteunt. Niemand volgt. We doen het samen. Het is een collectief van solisten dat het verhaal vertelt. Iedereen heeft een aandeel. Zo brengen wij de Matthäus Passion met de NPU sinds een aantal jaren. Die manier van zingen en spelen, de opstelling, met de zangers vóór de instrumentalisten, het werken zonder dirigent, en de omvang van het ensemble, zijn geïnspireerd op de werkwijze van Bach zelf in Leipzig.’

Waar moet je beginnen als je wil weten of dit iets voor je is en je niet bent opgevoed met klassieke muziek? Als je bijvoorbeeld The Passion op TV geweldig vindt, is dit dan ook iets voor jou? 

‘Absoluut! Ik zou zelf zeggen: kom gewoon, laat je verrassen en onderga het. Zeker in deze tijd: als de aarde dan toch naar de verdoemenis gaat, dan is een kennismaking met dit prachtige stuk geen verloren tijd. En als je het niks vindt, dan weet je dat ook meteen. Wie geen risico wil nemen, kan ook eerst op Youtube of Spotify luisteren. En als je het wel mooi vindt, maar denkt ‘Wat moet ik ermee?’, dan zou je kunnen kijken naar een serie filmpjes die ik over de Matthäus maakte ter uitleg en verdieping (kijk de filmpjes hier).’

Het vindt plaats in de Marekerk. Ik denk dan meteen: kerk + 3 uur = houten billen! Of is die zelfkastijding een beetje onderdeel van het ritueel? ;-p

‘Ja, het moet een beetje pijn doen, anders is het niet echt! Maar je kunt natuurlijk een kussen meenemen, en er zit een pauze in. Niet omdat Bach er rekening mee hield dat mensen dan koffie kunnen nemen, maar omdat het hele stuk is opgedeeld in een gedeelte voor de preek en een gedeelte na de preek. Het voelt trouwens ook niet alsof je drie uur naar een stuk luistert, eerder alsof de tijd stil staat. Dat is de hypnotiserende werking van de muziek. De tijd helpt daarbij, maar ook de ruimte en het tijdstip. In kerken waar we optreden draait het licht mee, en verandert ook de sfeer. Muziek en ruimte gaan een huwelijk aan en dat komt de beleving ten goede!’

Johannes Leertouwer was bijna 20 jaar concertmeester was bij de Bachvereniging. Hij bestudeerde alle bronnen over de Matthäus en dacht lang na over hoe die Matthäus op z’n mooist zou kunnen klinken. In 2009 richtte hij een nieuw orkest op, de Nieuwe Philharmonie Utrecht, en speelt daarmee jaarlijks een Matthäus die alom applaus kreeg. Joep Stapel (NRC) gaf hem vijf sterren: ‘Leertouwers intieme Matthäus Passion is een toonbeeld van elegantie en intensiteit.’

J.S. Bach : Matthäus-Passion – Johannes Leertouwer & Nieuwe Philharmonie Utrecht

Leiden, Marekerk, Lange Mare 48, woensdag 13 april 2022, 19:30 – 23:00 uur

Tickets koop je hier (klik!).

leidsCement

leidsCement

leidsCement is een nieuw online makersplatform voor nieuws, projecten en events voor de Leidse culturele sector.

Andere berichten

Anne van den Dool
oktober 31, 2022
Anne van den Dool
september 19, 2022
Anne van den Dool
augustus 10, 2022